مفاهیم و تاریخچه دانش محتوایی، دانش تربیتی و دانش فناورانه

مطالعات میان­رشته­ای اغلب به دنبال تلفیق حوزه­های تخصصی و ایجاد و توسعه دانش­های میان­رشته­ای هستند. اما گاهی دانش میان­رشته­ای بدون دخالت متخصصان بیرونی، حضور دارد و گاه آنقدر در بافت تجربیات تربیتی پیچیده شده است که قابل رویت نمی­باشد. یکی از انواع این دانش­های میان­رشته­ای پنهان، دانشی است که یک مدرس برای آن­که موضوع تخصصی رشته خودش را تدریس کند، آن را به کار می­گیرد (خاکباز؛ علم­الهدی، موسی­پور و بابلیان، 1390).

مدرس دانشگاهی متخصص رشته خودش است و دانش تخصصی و پژوهشی رشته خود را دارد اما هنگامی که در جایگاه مدرس آن دانش قرار می­گیرد، ناگزیر است آن دانش را از حالت تخصصی و یادگرفته شده در ذهنش تبدیل به دانشی قابل یادگیری برای مخاطبان و دانشجویانش بکند. اینجاست که او باید دانش دیگری را به نام دانش تربیتی به کار گیردتا دانش تخصصی خود را قابل یاددهی – یادگیری کند (خاکباز  و همکاران، 1390).

مفهوم دانش محتوایی-تربیتی، نخستین بار توسط لی شولمن (1986) در کنفرانس سالیانه انجمن آمریکایی پژوهش­های تربیتی با تاثیرپذیری از دیدگاه دیوئی در مورد تمایز دانش دانشمندان با دانش معلمان، به جامعه تعلیم و تربیت معرفی شد. شولمن (1986) دانش محتوایی- تربیتی را سودمندترین شکل بازنمایی محتوا، پرقدرت­ترین تشبیه­ها و تمثیل­ها تعریف می­کند. شولمن (1987) مفهوم دانش محتوایی تربیتی را بیشتر مورد بررسی قرار می­دهد و اظهار می­دارد که دانش محتوایی- تربیتی، ترکیبی خاص از دانش محتوا همراه با دانش تربیتی می­باشدکه خاص مدرسان آن محتوا است و ناشی از شکل ویژه دانش حرفه­ای آنان نسبت به کارشان بوده و فهم آنان را از فهم یک متخصص آن موضوع متمایز می­سازد. بعد از طرح این مبحث توسط شولمن، پژوهش­های بسیاری روی آن در حوزه تربیت معلم و آموزش مدرسه­ای انجام گرفت (مانند پژوهش گروسمن، 1998 و پژوهش بال، تامز و فیلیپس، 2008). اما طرح دانش محتوایی- تریتی در آموزش عالی یک موضوع جدید محسوب می­شود که در پژوهش­های اندکی مورد توجه قرار گرفته است (برگت، 2009). شولمن (1993) که برای بار نخست این مفهوم را در آموزش مدرسه­ای به کار گرفته بود، تاکید می­کند که توجه به دانش محتوایی- تربیتی در آموزش عالی می­تواند چارچوب مناسبی برای مطالعه تدریس در آموزش عالی با توجه به پیچیدگی این موضوع فراهم کند (خاکباز و همکاران، 1390).

مطلب مشابه :  هفده راه اشنایی با بیماری اتیسم

در آموزش و پرورش آمریکا لی شولمن (1987) هنگامی که به بررسی دانش معلمان می­پردازد، اصطلاح دانش محتوایی – تربیتی را اینگونه تعریف می­کند: شولمن دانش محتوایی تربیتی را به عنوان یک آمالگام خاص از محتوا و آموزشی که منحصر به فرد تعدادی از معلمان بوده تعریف می­کند و معتقد است که این دانش شکل مخصوصی از درک حرفه­ای معلمان را شامل می­شود (شولمن، 1987). شولمن (1987) معتقد است که معلمان اثربخش در واقع بیشتر از دانش یک موضوع خاص، به دانش محتوایی و تربیتی نیاز دارند.

دانش محتوایی تربیتی تبدیل به یک جز اصلی از دانش حرفه­ای معلمان شده است (شولمن، 1987 و 1986 و گروسمن،1990). مطالعات انجام شده در زمینه آموزش ریاضیات برای مدارس ابتدایی و متوسطه به طور مستقیم دانش محتوایی تربیتی را ارزیابی و نشان داد که این محدوده از دانش معلمان با افزایش میزان یادگیری، انگیزه و علاقه دانش­آموزان مرتبط است (روحان، تاکنیس، جچمز، 2009).

شولمن (1987و 1986) نیز دانش محتوایی تربیتی را به عنوان نوعی آمالگام دانش محتوایی و دانش شناختی  و تربیتی توصیف می­کند و اعتقاد دارد که این نوع دانش باید با تجربیات شخصی معلم، ایجاد درک درست از چگونگی مباحث مشخص، مسائل و موضوعات باید ارائه شود و همچنین باید با علایق متفاوت و توانایی­های آن­ها (معلمان) سازگار شود.

اخیرا نیز در پاسخ به نقش حیاتی و رو به رشد آموزش و پرورش، دانش فن­آوری­های دیجیتال به عنوان زمینه دانشی مورد نیاز برای یکپارچه سازی فناوری­های دیجیتال در تدریس اضافه شده است. فن­آوری­های دیجیتال نه تنها به درک مفهومی و رویه­ای دروس کمک کرده، بلکه به ارتباط این نوع از ادراکات با هم، نیز کمک می­کند (الشهری، 2012).

مطلب مشابه :  نوزده وظیفه مدیران مدارس در اجرای آئین نامه اجرایی

آگاهی معلمان واجد شرایط در مورد فناوری­های دیجیتالی برای کمک به رسیدن دانش­آموزان به اهداف شناختی دیجیتالی مفید می­باشد علاوه بر آن دیجیتال یا فناورانه شدن یادگیری و تدریس با دیجیتال شدن برنامه درسی و محیط ترکیب شده است و این موضوع برای معلمان اهمیت دارد تا بار دیگر به استفاده از فناوری­های دیجیتال در تدریس برسند (الشهری، 2012).

دانش فناورانه، در واقع فهم چگونگی استفاده از تکنولوژی، به صورت کلی است، اما معلمان نیاز دارند تا بدانند چگونه موضوعات را برای دانش­آموزان منحصر به فرد خود با ادغام فناوری­های دیجیتال به طور موثر تدریس کنند (میشرا و کوهلر، 2006). که این در واقع همان دانش محتوایی فناورانه می­باشد که این نوع دانش محصولی است از ترکیب موضوعاتی چون تعلیم و تربیت، دامنه دانش فناوری­های دیجیتالی ساخته شده و سپس از این ترکیب برای شناسایی کارایی­ها و محدودیت­های فناوری دیجیتال برای تدریس یک موضوع استفاده می­شود (هریس و همکاران، 2009؛  میشرا و کهلر، 2006،  نیس، 2005 و کهلر و میشرا، 2009).

این دانش همچنین می­تواند به عنوان بهره­برداری بیشتر از دانش محتوایی فناورانه یا دانش تربیتی فناورانه تعریف شود. در واقع دانش محتوایی فناورانه به عنوان درک ارتباط متقابل فناوری و محتوا و موضوع کارایی­ها و محدودیت­ها در مورد آن می­باشد (هریس و همکاران، 2009).

[1]- Pedagogical Content Knowledg

[2]- American Educational Research Association

[3] -Ball, Thames & Phelps

[4]- Brogt

[5]- Rohaan, Taconis & Jochems