م و آگاهی متهم به حرمت عمل و ارتفاع شبهه را لازم شمرده اند و بر این اساس فتوی داده اند و غیر از روایات عام مثل حدیث رفع، آیات و روایات خاص دیگری در این خصوص وارد شده که ادله مربوطه به طور صریح و قاطع به شرط علم و آگاهی متهم به عدم وجود هیچگونه شبهه ای به هنگام ارتکاب عمل مجرمانه دلالت دارد.
حال به ذکر ادله ای که مفید شرط علم و ارتفاع یا انتفاء شبهه جهت توجیه مسؤولیت کیفری و نهایتاً اعمال مجازات می باشد می پردازیم.
در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که معرفت و آگاهی قلبی انسان را به حرمت عمل و حالت مجرمانه آن شرط مسؤولیت و تکلیف دانسته است و خطا و اشتباه را نافی مسؤولیت و مواخذه آنها می داند.
– از جمله این آیات، آنجایی است که خداوند غفور و رحیم می فرماید:« لیس علیکم جناح فیما اخطأتم به و لکن ما تعمدت قلوبکم و کان اللهُ غفوراً رحیماً (احزاب/5) گناهی بر شما نیست در مواردی که به اشتباه یا از روی فراموشی ایشان را (فرزند خواندگان را) به غیر پدرانشان نسبت دهید و لیکن در مواردی که دلهایتان آگاه است و عمداً این کار را می کنید گناهکار هستید، و جمله: «کان الله غفوراً رحیماً» مربوط به خطا و اشتباه است(طباطبایی،1376، ج16، ص412 ).


اینجا فقط تکه های از پایان نامه به صورت رندم (تصادفی) درج می شود که هنگام انتقال از فایل ورد ممکن است باعث به هم ریختگی شود و یا عکس ها ، نمودار ها و جداول درج نشوندبرای دانلود متن کامل پایان نامه ، مقاله ، تحقیق ، پروژه ، پروپوزال ،سمینار مقطع کارشناسی ، ارشد و دکتری در موضوعات مختلف با فرمت ورد می توانید به سایت  40y.ir  مراجعه نمایید.
رشته حقوق همه گرایش ها : عمومی ، جزا و جرم شناسی ، بین الملل،خصوصی…

در این سایت مجموعه بسیار بزرگی از مقالات و پایان نامه ها با منابع و ماخذ کامل درج شده که قسمتی از آنها به صورت رایگان و بقیه برای فروش و دانلود درج شده اند

خداوند در آیه قبل از آیه مزبور فرموده است که پسر خواندگان را به پدرانشان نسبت دهید و آن هارا با نام پدرانشان صدا بزنید حال اگر کسی به اشتباه و خطا پسر خوانده ای را با نسبت و نام غیر پدرش صدا بزند این فرد از امر خدا تخلف نکرده چون تخلف او ناشی از اشتباه بوده است. پیام و مفهوم این آیه این است که اگر کسی اشتباهاً و از روی خطا مرتکب عملی شود که آن عمل جرم باشد، آن فرد گناهکار و مجرم نیست، ولی اگر عمل مخالف قانون را از روی آگاهی قبلی و قصد انجام دهد مجرم و گناهکار است. صاحب تفسیر مجمع البیان در تفسیر این آیه می گوید: «بر شما گناهی نیست در نسبت دادن پسر خوانده به تربیت کننده او و این حکم در صورتی است که گمان کنید نگهدارنده او پدرش است و ندانید که او (پسر خوانده) فرزند نگهدارنده و تربیت کنندهاش نیست در این صورت خداوند شما را مواخذه نمی کند(طبرسی، 1379، ص528).
– دیگر از آیاتی که بر عدم مواخذه و مجازات به هنگام خطا و اشتباه دلالت دارد آیه 92 از سوره نساء می باشد آنجا که خداوند سبحان می فرماید:
« و ما کان لمومنٍ ان یقتل مومناً الا خطأ و من قتل مومناً خطأ فتحریر رقبه مومنه و دیه مسلمه الی اهله الا ان یصدقوا…».
هیچ مومنی حق نداشته و ندارد که مومن دیگری را بکشد مگر آن که از روی خطا باشد و هر کس مومنی را از روی خطا کشت باید یک بنده آزاد و دیه مقتول را تسلیم اهلش کند مگر آن که گیرندگان دیه گذشت نمایند. کلمه خطا که در آیه مزبور بکار رفته بر دو معنا دلالت دارد:
1- خطا در مقابل ثواب که مراد از آن در مقابل عمد است، صورتی که متهم قصد قتل مومن را نکرده اگرچه قصد فعل داشته و یا اصلاً نه قصد فعل داشته ونه قصد قتل، مثل معلمی که دانش آموز خود را تادیب می کند و باعث صدمه به وی می شود یا صیادی که به قصد شکار تیر می زند و به انسانی اصابت می کند.
2- خطا به معنای باور واعتقاد و تصور جواز و اباحه امری است که در واقع جایز و مباح نبوده است. مثل صورتی که قاتل، باور، توهم و تصور اباحه قتل کسی را داشته باشد و بر اساس آن باور و اعتقاد، اقدام به قتل نماید یعنی با قصد قتل به گمان اینکه مقتول مهدور الدم و جائز القتل است او را بکشد که در این صورت علی رغم قصد قتل بخاطر حدوث اشتباه و خطا، قصاص منتفی است، که در هر صورت حرمتی جعل نشده است(علامه طباطبایی، 1376، ج5، صص64-63).
– علاوه بر دو آیه مذکور که ناظر به تأثیر و نفوذ اشتباه در نفی تکلیف در مسؤولیت بود در آیه 286 از سوره بقره چنین آمده است: «ربنا لا تؤاخذنا ان نسینا او اخطأنا»
یادآور می شود که خطا دارای معانی مختلفی است و معنای لغوی خطا همان انحراف از مسیر وجهت می باشد.«الخطأ: العدول عن الجهه…»و لیکن در معانی زیر بکار رفته است:
– اول آن که، آن چیزی را که انجامش نیکو نیست قصد کند و انجام دهد که این، خطا تام است، چنانکه خداوند فرموده:«ان قتلهم کان خطأ کبیرا»(بنی اسرائیل،31)
«انا کنا خاطئین»(یوسف،97).
که در این دو آیه کلمه خطا به معنای گناه و لغزش آمده است.
– دوم آن که، اراده کند آنچه را که انجام آن نیکو است ولی خلاف آنچه را که اراده کرده اتفاق افتد مثل: «رفع عن امتی تسعه: الخطا و النسیان…»که در اینجا خطا در مقابل ثواب و عمد آمده است.
– سوم آن که، ‌آنچه را که انجام آن نیکو نیست اراده کند ولی خلاف آن اتفاق افتد در این قسم فرد به خاطر قصدش مذموم است و عمل او تحسین و ستایش ندارد (راغب اصفهانی،1970م).
از آیات مذکور چنین استفاده می شود که خطا و اشتباه که حاکی از فقدان علم و آگاهی مرتکب عمل مجرمانه می باشد و در واقع باعث اخلال در شرط علم و اطلاع عامل شده است، موجب انتفاء مسؤولیت کیفری متهم می شود.
اخبار و روایات زیادی بر علم و آگاهی متهم به حرمت عمل به عنوان یکی از ارکان و شرایط عامه مسؤولیت کیفری دلالت دارند که برای استشهاد تعدادی از آن ها را ذکر می نماییم.

1- از امام باقر (ع) یا امام جعفر صادق (ع) درباره مردی که اسلام آورده و بخاطر جهل، شرابخواری نموده سوال می شود، امام (ع) می فرماید هنگامی که جاهل باشد حد را بر او جاری نخواهم کرد و او را آگاه می کنم و خبر می دهم و اگر دوباره شرابخواری کرد حد را بر او جاری می کنم(حر عاملی1401ق،ص 33).
2- امام صادق (ع) می فرمایند: اگر مردی که اسلام آورده و به آن اقرار نموده و پس از آن شراب بخورد و زنا بکند و ربا بخورد و چیزی از احکام حلال و حرام برای او روشن نشده باشد تا هنگامی که جاهل است حد بر او جاری نخواهم کرد(حر عاملی 1401ق،ص32).
3- امام صادق (ع) فرموده اند اگر مردی از غیر عرب که اسلام را پذیرفته و چیزی از تفسیر و جزئیات احکام به او نرسیده باشد و در این حال اقدام به شرب خمر و سرقت و زنا بکند، حد را بر او جاری نخواهم کرد، مادام که جاهل است مگر اینکه بینه اقامه شود که او عارف و عالم به احکام بوده است (حر عاملی 1401ق، ص33).
4- امام صادق (ع) دلیل اعمال حد علیه مرد را و دلیل رجم زن را اقدام آنها از روی علم و آگاهی می داند و مفهوم آن این است که اگر اقدام آنها از روی جهل باشد، آنها مجازاتی ندارند(حر عاملی 1401ق، ص127).
5- «از حارث پسر حصیره نقل شده که او گفت: به حبشی برخورد کردم در حالی که او به طرف مدینه دنبال آب می گشت و در این هنگام او دست بریده بود، به او گفتم چه کسی دست تو را قطع کرده؟ گفت: بهترین مردم دست مرا قطع نموده، ما در حال سرقت دستگیر شدیم در حالی که 9 نفر بودیم و ما را نزد علی ابن ابیطالب (ع) بردند پس ما به سرقت اقرار نمودیم، سپس امام (ع) به ما گفت: آیا می دانید که سرقت حرام است؟ ما گفتیم بلی. پس به قطع فرمان داد و انگشتان ما از کف دست قطع شد و انگشت شصت ما باقی گذاشته شد.» همان طور که ملاحظه می شود امام (ع) درباره آگاهی سارقین از حرمت سرقت سوال می کند و این بدین معناست که در اجرای حد، علم به حرمت شرط می باشد (حر عاملی 1401ق،ص300).
6- «الناس فی سعهٍ ما لا یعلمون»(فیض،1381، ص94).
مردم در چیزهایی که نمی دانند در آسانی و گشایش هستند.
با توجه به این حدیث در مواردی که عمل و اقدام ناشی از جهل و اشتباه بوده اصل بر اغماض و عفو می باشد و لذا فردی که جاهل بوده است در مقابل عمل مجرمانه ارتکابی دارای مسؤولیت تام و کامل نیست.
7- در حدیث دیگری روایت شده که زنی پیش خلیفه دوم آمد و اعتراف به زنا کرد خلیفه دستور داد که او را رجم کنند، حضرت علی (ع) فرمود: دست نگه دارید، چه از نحوه حرف زدنش پیداست که حکم خدا را در این مورد نمی داند، لذا حد را از او دفع کرد و او را رها کردند(دهقان،1376، ص44).
با توجه به روایت مذکور و دیگر روایات، معلوم و آشکار می شودکه علم و آگاهی به حرمت، یکی از شرایط اجرای حدود می باشد و در موارد جهل به حرمت عمل یا موضوع، مجازات های حدی ساقط می شود و نهایت اینکه جایگاه علم به عنوان یکی از شرایط و ارکان مسؤولیت کیفری یا تکلیف مشخص و آشکار می شود.

یاد آور میشود که در روایات مذکور جهل به طور مطلق چه جهل قصوری (جائی که امکان تحصیل علم و آگاهی به احکام وجود نداشته) و چه جهل تقصیری (جائی که امکان تحصیل علم و معرفت به تکلیف وجود داشته است ولی متهم در شناخت تکلیف کوتاهی کرده است) رافع مسؤولیت کیفری تلقی شده است، غیر از روایات مذکور اخبار و روایات دیگری وجود دارد که انسان جاهل را در شرایطی چون هنگامی که جهل وی ناشی از تقصیرش باشد مسئول دانسته است از جمله این روایات عبارت است از:
1- در این حدیث امام صادق (ع) حکم زنی را که در ایام عده بخاطر جهل به حکم ازدواج کرده بیان می کند و امام (ع) عذر زن را بدلیل اینکه مسئله مزبور در بین زنان مسلمان و حتی زنان جاهلیت معلوم و آشکار و شایع بوده است ظاهراً قبول نمی کند و می فرماید باید زن سوال و تحقیق می کرده است چون امکان تحصیل علم و پرسش برای او وجود داشته و کوتاهی نموده است(حرعاملی1401ق، صص127-126). در حدیث دیگری امام صادق (ع) عذر زن شوهرداری را که به خاطر جهل، ازدواج مجدد می نماید، به دلیل اینکه آن زن در اجتماع مسلمین (دارالهجره) زندگی می کرد و امکان سوال و تحقیق برای او وجود داشته است قبول نمی کند(حرعاملی،1401 ق، ص127).
لذا عده ای از فقها بر خلاف اطلاق احادیث قبلی که به طور کلی جاهل را مسئول نمی شناخت با توجه به احادیثی که اخیراً ذکر شده جاهل مقصر ملتفت را (شخصی که با وجود احتمال حرمت عمل به ارتکاب آن اقدام می کند) در قبال اعمال ارتکابی مسئول می دانند و لذا فرموده اند:
«فلو جهل الحکم و لکن کان ملتفتاً و احتمل الحرمه و لم یال فاالظاهر عدم کونه شبهه نعم لو کان جاهلاً قاصراً او مقصراً غیر ملتفت الی الحکم و السئوال فالظاهر کونه شبهه دارئه»( الموسوی الخمینی، بی تا، ص411).
به این معنا که اگر حکم را نداند و لیکن به جهل خود آ گاه باشد و احتمال حرمت بدهد و با این وجود سوال نکند ظاهر این است که این مورد شبهه محسوب نمی شود بلکه اگر فرد، جاهل قاصر باشد یا جاهل مقصر غیر ملتفت، ظاهر این است که در این مورد شبهه دارئه محقق می باشد البته همان طور که بعداً ذکر خواهیم کرد عده ای از فقها حتی شبهه جاهل مقصر ملتفت را مسموع دانسته و در این مورد قائل به سقوط حد شده اند. از دیگر روایاتی که مسؤولیت و تکلیف مرتکب عمل مجرمانه یا حرام را مشروط به آگاهی، علم، شناخت و عدم وجود هر گونه شبهه ای در نزد متهم می داند، خبر درأ می باشد. بدین صورت که اگر متهم بخاطر اشتباه در حکم یا موضوع، مرتکب عملی شود که آن عمل از طرف شارع مقدس منع شده باشد، شبهه یا اشتباه موجب سقوط مجازات های تام و کامل (حدود) می شود اگر چه، تعزیر متهم در مواردی که اشتباه وی ناشی از تقصیر باشد مسلم و ثابت است.
رسول خدا (ص) فرمودند: «حدود را به هنگام حدوث شبهه دفع کنید و شفاعت و کفالت و سوگند در حد نیست»(حرعاملی، 1401ق، ص47).
شیخ صدوق حدیث مزبور را نیز به صورت مرسل از امام علی (ع) نقل نموده است.قال امیر المومنین (ع): «إدرأوا الحدود بالشبهات»(منصوری، 1375، ص7).بنابر حدیث مزبور که به طرق مختلف در فقه امامیه روایت شده، مسؤولیت کامل و تمام متهم منوط به ارتفاع شبهه می باشد و با عروض هر شبهه ای که یقین به وجوب اجرای حد را زائل کند مجازات های حدی دفع می شود. علاوه بر آیات و روایاتی که قبلاً در خصوص اثبات رکن علم بیان شد، فقها نیز بر اساس ادله مزبور فتوی داده اند و علم به حرمت را از شرائط وجوب حد دانسته اند(الحسینی الشیرازی، ق، ص24).
و گذشته از ادعای اجماع تحصیل اجماع را نیز دراین مورد

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *